DE FLESSEN VAN  ERVEN LUCAS BOLS  -door Peter Vermeulen-                               

Inleiding
Bols is tijdenlang een typische likeurfabrikant geweest. Men produceerde vooral voor de gegoede Amsterdamse burgerij. Eerst tegen 1780 werd met de fabricage van een  "Jan Hagel" drank als jenever begonnen.
In 1820 publiceerde Bols een prijslijst met zo'n 300 verschillende likeuren, bitters, elixers en jenevers.
Sommige werden nooit geproduceerd, maar de nevenbedoeling was de grote concurrent "Wynand Fockink" te overtreffen, die slechts "twee honderd" soorten op zijn prijslijst had staan!    
Men onderscheidde 5 categoriën sterke dranken:

1. "Exquise likeuren" zoals Anisette, Crême d'Oranges, Fines de Portugal, Parfait d'Amour, Roosje zonder doornen, White Curaçao.
2. "Dubbel fijne Likeuren" zoals Dubbele Pommeranz, Crême Virginal, Domini Alberti, Eau de ma Tante, Hoe langer hoe lekkerder, Kwartier voor vijven, Willem I.
3. "Beste of Rijnsche Likeuren" zoals Boezem Water, Kraam Water, Koliek Water, Rijnlandsche Maag Bitters.
4. "Scheeps Likeuren" zoals Witte Schilletje, Goud Water.
5. "Gewone Likeuren" zoals "Kraam Anijs", "Kruinagel Waters" en helemaal op de allerlaatste plaats:  .....Jenever.

Onze volksdrank nr. 1 stond dus duidelijk onderaan in het Bols concept.    

KRUIKEN
Tot 1850 gebruikte Bols geen "eigen" flessen of kruiken voor het bottelen van haar dranken.
Plaatselijke klanten namen hun eigen fles of meestal een Duitse mineraalwaterkruik mee naar de distilleerderij.
Voor verkopen buiten Amsterdam werden lege (merkloze) kruiken opgekocht van rondtrekkende Duitse handelaren.
Een klein etiketje werd op de kruik geplakt om de inhoud aan te duiden; b.v. "Fabriek
't Lootsje Koliekwater
".
Tegen het midden van de 19e eeuw werden overal in Nederland waterleidingmaatschappijen opgericht.
Zulks veroorzaakte een ernstige stagnatie in de verkoop van Duitse mineraalwaterkruiken. Het loonde toen ook niet meer voor de Duitse handelslieden met lege kruiken rond te gaan.
Vanaf 1854 bestelde Bols zijn kruiken rechtstreeks bij een Duits bedrijf. Tot op de dag van vandaag worden noch steeds kruiken bij diezelfde pottenbakkerij besteld!
De Bols kruiken werden zo bekend in de wereld, dat soms (b.v. in Australië) iedere stenen jeneverkruik een "Bols" genoemd werd (het "maggi-effect"), ook als er zich jenever van een ander merk in bevond.
De kruiken bevatten toentertijd 1.21lt (= 1 mingel), 1lt, 0.85lt, 0.60lt and 0.50lt.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog stagneerde uiteraard de import van Duitse kruiken.
Na afloop van deze oorlog had Bols uiteraard op korte termijn een zeer grote hoeveelheid kruiken nodig.
De Duitse leverancier kon wel leveren. maar .... zonder het relatief tijdrovende, dure oor.
Sinds 1879 was de productie van jeneverkruiken geautomatiseerd, alleen het aanzetten van het oor was nog handwerk en dus duur. Toen bleek dat de afzet daar niet onder leed besloot Bols het oor voortaan maar helemaal weg te laten.
Alleen de mini reclame en monsterkruikjes hebben hun oor nog decennia langer behouden.
Uit het bovenstaande kunnen we t.a.v. de standaardkruiken de volgende conclusies trekken:

1. Handvervaardigde kruiken, waarin de naam van "Bols" is aangebracht (het z.g. blindstempel) zijn geproduceerd tussen 1853 en 1879.
2. Machinaal vervaardigde "Bols" kruiken met oor zijn geproduceerd tussen 1879 en 1914.
3. Machinaal vervaardigde "Bols" kruiken zonder oor zijn geproduceerd tussen 1918 en heden.
Overigens gebruikte Bols, evenals b.v."E.Kiderlen", "M.Pollen & Zoon" en "J. van der Valk", in het eerste kwart van de 20e eeuw ook glazen kruiken met oor voor de verkoop van hun producten.

FLESSEN
Het waren vooral de likeuren, die Bols in de relatief (t.o.v. stenenkruiken) duurdere flessen verkocht.
Het waren vnl groene cylindervormige exemplaren met een lange hals, vervaardigd bij de glashut van "Wed.Thyssens & Zoon".
Voor de export van jenever naar vooral Oost- en West-Indië, werden -naast de stenen kruiken- ook kelderflessen gebruikt.
Ca 1820 bevatten de likeurflessen 0.86lt (waarvan er 45 in een anker gingen) or 0.43lt (dwz 90 in een anker). De kelderflessen hadden een inhoud van 1.21lt (= 1 mingel) of 1.82lt (= 12 mingel).
Er is merkwaardigerwijze slechts één soort kelderfles met merkaanduiding van Bols bekend. Dit heeft vermoedelijk te maken met de bedrijfscultuur, waarin jenever als een minderwaardig product beschouwd werd. Men zag zijn naam dus liever niet op een dood ordinaire jeneverfles.
De betreffende fles is voorzien van de behakking "1575 BOLS AMSTERDAM". Gelet op de grote zeldzaamheid en de bij de pro­ductie behorende kenmerken is het niet onwaarschijnlijk, dat deze fles uitsluitend vervaardigd werd t.g.v. de viering van het 300-jarig bestaan in 1875.
Terwijl de meeste andere Amsterdamse distilleerderijen glazen demi-johns voor transport naar winkels en kroegen gebruikten, bleef Bols ook voor dit doel echter trouw aan het steengoed in diverse afmetingen (van 1 tot 6 stopen. 1 stoop =  22lt)
In 1837 begon de grootste concurrent "Wynandt Fockink" met het gebruik van driedelige in een z.g Rickett's mould geblazen flessen, waarbij de firmanaam in de bodem werd aangebracht.
Bols volgde enige jaren later schoorvoetend, maar het gebruik ervan bleef op een laag pitje staan.
Voor een verzamelaar is het dus veel eenvoudiger een Rickett's moulded "Wynand Fockink" te vinden dan eentje van "Bols".
In de tweede helft van 19e eeuw werd Neder­landse standaard voor de inhoud van flessen vervangen door een internationale standaard. Bols veranderde toen de inhoud van zijn likeurflessen in resp.: 0.85lt en 0.425lt.
De cylindrische flessen voor de duurdere likeuren werden inmiddels van z.g. zwart glas vervaardigd en voorzien van een cachet (glaszegel) met de tekst "ERVEN LUCAS BOLS AMSTERDAM" rondom "t LOOTSJE".
De etiketten zijn voorzien van het (fantasie) hoofd van oerva­der Lucas Bols. De kurk werd in diep rode lak gezegeld.
De doodgewone likeuren werden verpakt in simpele cylindervormige flessen van groen glas (zonder cachet).
Het kleine etiketje is alleen voorzien van de naam en het nummer van de betreffende likeur.
In het begin van de 20e eeuw veranderde de internationale standaard opnieuw en ging ook Bols over op de inhoudsmaten: 2lt, 1lt and 12lt voor kruiken en kelderflessen en 0.75lt and 0.375lt voor de likeurflessen. Het cachet verdween.
Naast bovengenoemde flessen gebruikte Bols nog enige andere flestypen:

De z.g. Zara, met pitriet omwikkelde slanke fles voor de verpakking van maraschino likeur (marasquin). Het woord "Zara" stamt van de gelijknamige hoofdstad van Dalmatië, alwaar de beroemde griottes kersen groeien, waar de marasquin van bereid werd. In de 2e helft van de 19e eeuw voorzien van een cachet "ERVEN LUCAS BOLS HET LOOTSJE" en uitgegeven in de maten 0,60 en 0,30lt. In de 20e eeuw verdwijnt het cachet en worden in inhoudsmaten 0,75lt, 0,50lt en 0,25lt gebruikt. 
De z.g Greepfles, geïnspireerd op de Duitse Kuttrolf of Gutrolf, een fles met ingezogen kanalen gebruikt voor de betere likeuren. In de 2e helft van de 19e eeuw voorzien van een cachet "ERVEN LUCAS BOLS HET LOOTSJE", met een groene of zwarte glaskleur en in de maten 0,85 en 0,425lt.
In de 20e eeuw verdwijnt het cachet en is de glaskleur nog uitsluitend groen, de inhoudsmaten zijn 0,75 en 0,375lt.
Daarnaast werd in de 20e eeuw nog een luxe kristallen uitvoering van de greepfles uitgegeven met een tekening van " 't Lootsje" erin geëtst en op de kristallen stopper het woord "BOLS".
In 1954 werd een gestyleerde vorm van de greepfles gebruikt voor het product jonge jenever de "Claeryn".
Het z.g. Achtkantje werd in de 2e helft 19e eeuw gebruikt met het cachet "Erven Lucas Bols Het Lootsje". Vervaardigd uit blank glas, met een inhoud van resp. 0.85lt en 0.425lt en gebruikt voor "Curaçao White Dry Extra".
In de 20e eeuw verdwijnt ook hier het cachet; de maten variëren dan van 0.125lt tot 1lt.
De z.g. Kattekop werd in de 2e helft 19e eeuw gebruikt met cachet "Erven Lucas Bols Het Lootsje". Vervaardigd uit donker­groen glas, met een inhoud van resp. 0.85lt en 0.425lt en gebruikt voor "Curaçao Brown Dry "
In de 20e eeuw verdwijnt ook hier het cachet en wordt deze verpakking ook voor whiskey gebruikt

Literatuur:
"De lange levens van zeven Nederlandse bedrijven" door Wim Wennekes. 1990.
"De branderijen in Holland tot het begin der negentiende eeuw"
door P.J. Dobbelaar. 1930
Diverse bijdragen aan het kwartaalblad van "De Oude Flesch" aan de hand van Lodewijk van Sint Maartensdijk, oud-archivaris van Bols, in de periode 1979-1995.


Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

ga terug naar de startpagina

* houd de muiswijzer even op de afbeelding: de verklarende tekst verschijnt
* klik op een afbeelding voor een vergrote versie

Kelderfles BOLS  1875Kelderfles BOLS 1875Cachet (glaszegel) op likeurflessenDrie maten likeurflessen met cachetCachet van gelige maraschinoflesCachet van groenige maraschinofles

Twee BOLS zara's met cachetbols puzzelBOLS reclamekaart rond 1930